Geld en geldschepping: functies, geldhoeveelheid en bankbalansen
Dit werk is geverifieerd door onze docent: 22.01.2026 om 0:27
Soort opdracht: Samenvatting
Toegevoegd: 18.01.2026 om 8:36
Samenvatting:
Leer wat je moet weten over geld, geldschepping, geldhoeveelheid en bankbalansen met heldere uitleg, rekenvoorbeelden en praktische studietips voor school.
Hoofdstuk 3: Geld, geldhoeveelheid, bankbalansen en geldschepping
Inleiding
Het begrip geld is één van de fundamenten waarop onze economie rust. Wie de economische orde in Nederland wil begrijpen, ontkomt niet aan de elementaire vragen zoals: wat is geld daadwerkelijk, waarom werkt het zoals het werkt, in welke vormen bestaat het, en op welke manier gaan banken en centrale banken er mee om? Deze vragen zijn niet alleen relevant vanuit theoretisch perspectief, maar hebben directe invloed op het dagelijks leven, de financiële stabiliteit en de mogelijkheden tot beleid van overheden.In deze bespreking neem ik de lezer mee door de kernbegrippen van hoofdstuk 3, te weten: de eigenschappen en functies van geld, de verschillende vormen van geld, het verschil tussen intrinsieke en nominale waarde, de opbouw van de maatschappelijke geldhoeveelheid, de structuur van bankbalansen, liquiditeit en risico’s daarop, mechanismen van geldschepping en de maatschappelijke repercussies van deze processen. Waar mogelijk licht ik deze onderwerpen toe met sprekende voorbeelden, (denk aan het gebruik van Nederlandse munten, of het werk van De Nederlandsche Bank), korte casussen en rekenvoorbeelden, zodat theorie en praktijk goed samenkomen.
Wat is geld? (begripsafbakening)
Hoewel geld al eeuwenlang een vertrouwd verschijnsel is, blijkt het bij nadere beschouwing een verrassend abstract fenomeen. In economische zin verstaan we onder geld "het algemeen aanvaarde ruilmiddel" waarmee goederen, diensten en schulden eenvoudig worden uitgewisseld. Cruciaal voor deze werking zijn drie begrippen: aanvaarding (mensen nemen het geld aan zonder het eerst te controleren), vertrouwen (het geloof dat anderen het geld ook weer willen aannemen), en verwachtingen over waarde (het vooruitzicht dat het geld zijn waarde behoudt). In de Nederlandse supermarkt is een biljet van tien euro vanzelfsprekend geld, maar een cadeaubon of digitale cryptomunt wordt daarentegen niet universeel geaccepteerd.Geld kent verschillende verschijningsvormen: tastbaar contant geld, giraal geld op een betaalrekening en inmiddels ook digitale alternatieven zoals de ‘betaalverzoeken’ via apps. Dat wat als geld gezien wordt is dus sterk contextafhankelijk; in het ene geval is een munt van één euro bruikbaar, in een ander geval volstaat alleen een pintransactie of een overboeking via internetbankieren.
Technische en maatschappelijke vereisten van geld
Niet alles kan zomaar geld zijn. Verschillende eigenschappen bepalen of een bepaald object of recht als geld kan functioneren:- Draagbaarheid: Geld moet makkelijk te transporteren zijn. Een munt van een euro stop je zo in je portemonnee, terwijl een zak suiker of een koe (zoals vroegere ruilmiddelen) duidelijk minder praktisch zijn. - Deelbaarheid: Het gemak waarmee eenheid in kleinere delen op te splitsen is. Het decimale systeem van de euro maakt het mogelijk om eenvoudig met centen te betalen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld goudstaven.
- Duurzaamheid: Geld moet lang meegaan zonder snel te slijten of te bederven, vandaar dat eurobiljetten van speciaal katoen worden gemaakt.
- Herkenbaarheid en uniformiteit: Iedereen moet direct kunnen herkennen dat hij met een “echte” munt of biljet te maken heeft; vandaar de watermerken, unieke codes en afbeeldingen van bijvoorbeeld koningin Juliana of gebouwen als de Domtoren.
- Moeilijkheid van vervalsing: Moderne bankbiljetten bevatten geavanceerde beveiligingskenmerken zoals hologrammen en voelbare inkt.
- Schaarste: Geld krijgt pas waarde als het niet oneindig beschikbaar is; anders wordt het waardeloos. De geldhoeveelheid wordt daarom bewaakt door centrale banken.
Naast deze technische eisen speelt vertrouwen een doorslaggevende rol: zonder algemeen geloof in de stabiliteit van geld, brokkelt acceptatie snel af. De Zimbabwaanse hyperinflatie, waarbij mensen miljarden biljetten gebruikten om brood te kopen, illustreert het belang van vertrouwen in het geldsysteem.
Functies van geld
Geld vervult vier belangrijke functies:- Ruilmiddel: Geld maakt het mogelijk indirect te ruilen, zodat we niet langer afhankelijk zijn van omslachtige ruilketens (ik hoef geen broden te bakken om een fiets te kopen, ik betaal met euro’s). - Rekenmiddel: Geld fungeert als uniforme maatstaf waarmee alle andere waarden worden uitgedrukt, denk aan de prijskaartjes in winkels of de boekhouding van bedrijven. - Oppotmiddel: Geld stelt mensen in staat waarde over tijd te bewaren. Sparen op een bankrekening, of zelfs in een oude sok, illustreert deze functie. Wel geldt: bij hoge inflatie wordt de koopkracht snel minder. - Standaard voor uitgestelde betalingen: Door geld kunnen leningen en contracten worden aangegaan die pas in de toekomst hoeven worden afgelost.
Concrete Nederlandse casus bij functies
Neem de situatie van een bakker en een fietsenmaker in Breda. De bakker kan zijn brood verkopen aan iedereen die euro’s biedt (ruilmiddel) en hanteert prijzen per soort brood (rekenmiddel). Hij zet een deel van zijn inkomsten opzij voor pensioen (oppotmiddel) en verkoopt af en toe op afbetaling, te innen na drie maanden (standaard voor uitgestelde betaling).Vormen van geld en onderscheidingen
Materieel (commodity) geld
Dit is geld waarvan het materiaal zelf waardevol is, bijvoorbeeld gouden florijnen in de Middeleeuwen. Nadeel is dat het duur is om te maken, lastig te delen en gevoelig voor slijt.Nominaal geld
Hierbij is de nominale waarde (wat erop staat) belangrijker dan het materiaal zelf, zoals bij de meeste moderne muntjes, waar de intrinsieke waarde (metaal) veel lager is dan het bedrag dat ze vertegenwoordigen.Fiat- of fiduciair geld
De euro vandaag de dag is volledig "fiat" (van Latijn: het geschiede), oftewel geld omdat overheid en centrale bank verklaren dat het geld is. Het biljet heeft geen materiële waarde, wél het vertrouwen dat men er altijd mee kan betalen. De rol van De Nederlandsche Bank en de Europese Centrale Bank is hier doorslaggevend.Chartaal vs giraal geld
Chartaal geld is fysiek (munten, biljetten in de kassa van de Albert Heijn), giraal geld zijn direct opeisbare tegoeden zoals je saldo bij ING of Rabobank. In Nederland is giraal geld door de opmars van digitale betaalmethoden steeds belangrijker geworden; denk aan de snelle groei van pintransacties en mobiel betalen.| Vorm | Voorbeeld | Voordeel | Nadeel | Waarde | |--------------|-------------------|-------------------------|----------------------------|------------| | Chartaal | €2 munt, €20 biljet| Anoniem, direct | Kans op verlies/diefstal | Fiduciair | | Giraal | Saldo betaalrekening | Makkelijk, veilig | Minder anoniem, afhankelijk van bank | Fiduciair | | Materieel | Gouden tientje | Intrinsiek waardevol | Zwaar, beperkt deelbaar | Intrinsiek | | Crypto/digitaal | Bitcoin | Digitaal, grensoverschrijdend| Volatiel, niet algemeen aanvaard | Speculatief/fiduciair |
Intrinsieke versus nominale waarde
De intrinsieke waarde van een munt is de waarde van het materiaal (bijvoorbeeld het zilver in een oude gulden), terwijl de nominale waarde het bedrag is dat er op staat. Zodra het materiaal meer waard wordt dan de nominale waarde, verdwijnen munten meestal uit omloop omdat mensen ze laten omsmelten — een economisch principe dat door econoom Gresham werd geformuleerd met het spreekwoord: "slecht geld verdringt goed geld". In de praktijk zien we dit in de vermindering van het zilvergehalte in Nederlandse munten in de twintigste eeuw om verdringing te vermijden. Tegenwoordig hebben eurobiljetten uitsluitend nominale waarde.Meten van de maatschappelijke geldhoeveelheid
De maatschappelijke geldhoeveelheid is alle chartale én girale middelen in een economie — wat mensen vrij kunnen besteden. In Nederland is dit essentieel om inflatie en economische ontwikkeling te monitoren. De geldhoeveelheid wordt gemeten aan de hand van internationale standaarden, de eenvoudigste indeling is:- M0: het "monetaire basisgeld" van alle chartale middelen en kasreserves van banken. - M1: al het direct beschikbaar geld (chartaal + girale saldi). - M2: M1 plus minder direct opneembare spaartegoeden.
Rekenvoorbeeld: Stel, er zijn €25 miljard aan munten/biljetten in omloop en €125 miljard aan direct opeisbare giraal tegoed: aandeel chartaal = (€25 / €150) × 100% = 16,7%.
Een daling van het chartale aandeel toont de digitalisering van betalen, maar roept ook vragen op rond vertrouwen en toegankelijkheid voor bijvoorbeeld ouderen of mensen zonder bankrekening.
Bankbalans: structuur en betekenis
Een bankbalans geeft een momentopname van alles wat een bank bezit en schuldig is. Activa (bezittingen): kasgeld, uitstaande leningen, effecten. Passiva (verplichtingen): klantendeposito's, schulden aan andere banken, eigen vermogen.Voorbeeld balans:
| | € miljoenen | |----------------|------------------| | Activa | | | - Kasreserves | 12 | | - Leningen | 78 | | - Effecten | 10 | | Totaal | 100 | | Passiva | | | - Deposito's | 85 | | - Lening CB/banken | 10 | | - Eigen vermogen | 5 |
Evenwicht: Activa = Passiva + Eigen vermogen. Analyseer altijd of een bank vooral liquide bezittingen heeft, of juist veel in illiquide leningen vastzit.
Liquiditeit: betekenis en berekening
Liquiditeit is het vermogen kortlopende verplichtingen onmiddellijk na te komen. Voor een bank betekent dit genoeg kasgeld en reserves houden om bijvoorbeeld stijgende opnames van spaarders op te vangen. De kasratio rekent men uit als (kasreserves/kortlopende verplichtingen) × 100%.Voorbeeld: als de bank €12 miljoen aan kas heeft en €40 miljoen aan opvraagbare deposito's, is de ratio (12/40) × 100% = 30%.
Bij plots verlies aan vertrouwen — een zogenoemde “bankrun” — kan de vraag snel het aanbod aan liquide middelen overschrijden. In 2008 zagen we in Nederland bijna een run op banken als DSB Bank: de centrale bank greep in om het vertrouwen en liquiditeit te herstellen.
De rol van de centrale bank en interbancaire stromen
De Nederlandsche Bank (DNB) beheert de reserves van alle Nederlandse banken en bewaakt het vertrouwen in het geldstelsel. Verplaatst een klant van de Rabobank geld naar een klant van ABN Amro, dan verschuiven de bankreserves bij DNB mee. Bij grote tekorten springt DNB bij als kredietverstrekker, maar stelt daar strikte voorwaarden aan. Instrumenten als reservevereisten en openmarktoperaties beïnvloeden de totale geldhoeveelheid in omloop en daarmee de economie.Geldschepping door banken
Geldschepping ontstaat vooral door het systeem van fractioneel reservebankieren. Banken hoeven slechts een klein deel van ontvangen deposito’s als reserve aan te houden. De rest mogen zij uitlenen, waarmee nieuwe girale tegoeden worden geschapen.Voorbeeld: Alice stort €1.000 bij haar bank. De bank houdt 10% reserve (€100), en leent €900 uit aan Bob. Bob koopt een fiets, de fietsenmaker stort €900 op eigen rekening. Ook hiervan wordt weer 10% als reserve aangehouden enzovoort. De som van alle stortingen kan bij een reservepercentage van 10% oplopen tot €10.000 (€1.000 × 10). In werkelijkheid remmen contante opnames, extra reserves en beleidsregels deze vermenigvuldiging af.
Maatschappelijke gevolgen en beleid
Geldschepping geeft ruimte aan economische groei, maar kan ook spanningen veroorzaken. Te veel geld leidt tot inflatie (prijsstijgingen), te weinig tot stagnatie. Het vertrouwen van burgers bepaalt uiteindelijk het succes van het geldsysteem; bij verliezen aan vertrouwen ontstaat hyperinflatie zoals ooit in Duitsland jaren ’20 of recentere incidenten in Zimbabwe.Digitalisering maakt giraal geld dominant; ouderen en kwetsbaren kunnen hierdoor buitengesloten raken als bijvoorbeeld de laatste pinautomaat uit een dorp verdwijnt. Tegelijkertijd biedt moderne technologie grote voordelen in efficiëntie en veiligheid.
Conclusie
Hoofdstuk 3 toont hoe door de eeuwen heen geld evolueerde van tastbare waarde tot een wettelijk, deels zelfs virtueel fenomeen dat geheel op vertrouwen drijft. Zowel de eigen portemonnee als het overheidsbeleid worden direct beïnvloed door kennis van geldsoorten, geldschepping, liquiditeit en de rol van banken. Het is cruciaal dat studenten niet alleen definities kennen, maar ook snappen waarom deze begrippen van belang zijn — of je nu spaart voor een nieuwe fiets, beleid adviseert of bankdirecteur wilt worden. Visualiseer de processen, oefen met rekenvoorbeelden, en wees alert op de maatschappelijke realiteit rondom geld.Studietips
- Maak een overzichtelijke mindmap van de hoofdpunten per paragraaf. - Oefen rekenvoorbeelden tot deze vlot gaan. - Bespreek recente casussen (zoals de bankencrisis, digitalisering). - Leer kenmerken als ruilmiddel, rekenmiddel, liquiditeit en geldschepping uit het hoofd. - Raadpleeg openbare bronnen van De Nederlandsche Bank. - Kijk economische uitlegvideo’s over bankbalansen of geldschepping (Nederlandse YouTube-kanalen, NOS op 3). - Begin bij een praktijkvoorbeeld om het begrip te verankeren.Met deze kennis ben je niet enkel klaar voor het examen economie, maar ook een stuk bewuster over je eigen financiële beslissingen.
Beoordeel:
Log in om het werk te beoordelen.
Inloggen