Diepgaande analyse van Arthur Japins roman Vaslav over de balletlegende
Dit werk is geverifieerd door onze docent: 15.01.2026 om 18:30
Soort opdracht: Referaat
Toegevoegd: 15.01.2026 om 17:42
Samenvatting:
*Vaslav* van Arthur Japin toont via wisselend perspectief de tragiek en psychische kwetsbaarheid van danser Nijinski in het Europa na WOI.
Vaslav door Arthur Japin: een psychologische en historische blik op de laatste dag van een legende
I. Inleiding
Op 6 september 2010 verscheen bij De Arbeiderspers de roman *Vaslav* van Arthur Japin. Dit ruim 360 pagina’s tellend boek neemt de lezer mee naar het roerige jaar 1919, waarin de beroemde balletdanser Vaslav Nijinski — beschouwd als de eerste echte superster uit de balletwereld — zijn laatste dag als vrij man beleeft. Japin, bekend van onder meer *De zwarte met het witte hart* en *Een schitterend gebrek*, kiest wederom voor een personage op de grens van biografische en literaire werkelijkheid. Met *Vaslav* heeft hij niet alleen een biografische roman geschreven, maar vooral een indringende psychologische schets van iemand die onder de druk van zijn genius en omgeving gebukt gaat, tegen het historische decor van het Europa na de Eerste Wereldoorlog.Nijinski is tot op de dag van vandaag een legende, niet alleen vanwege zijn technische virtuositeit — vooral zijn beroemde zweefsprong (‘jeté’) —, maar ook door zijn radicale choreografieën en zijn tragische levensloop. Door verschillende perspectieven te kiezen — dat van zijn bediende Peter, zijn echtgenote Romola en zijn voormalige minnaar en werkgever Sergej Diaghilev —, laat Japin zien hoe verschillend mensen kunnen kijken naar eenzelfde moment en leven. Dit essay zal een diepgaande analyse bieden van de structuur, thema’s en personages van het boek en ingaan op de unieke verteltechniek, waarbij het perspectief steeds wisselt. Mijn stelling luidt: *Vaslav* van Arthur Japin geeft een meervoudige en gelaagde kijk op de psychische kwetsbaarheid en het eenzame kunstenaarschap van Nijinski, door het persoonlijke met het historische en literaire te verweven.
II. Feitelijke gegevens en boekkenmerken
*Vaslav* is in de eerste druk uitgegeven op 6 september 2010 door De Arbeiderspers en telt 368 bladzijden. Het omslag toont een suggestieve afbeelding van Vaslav Nijinski zelf, in kenmerkende danserpose, waarmee de lezer direct weet wiens mythologie en verdriet centraal zullen staan.Hoewel het genre het dichtst aanleunt tegen de psychologische roman, bevat het boek ook sterke elementen van een historische biografie. De structuur valt op: Japin laat per hoofdstuk het perspectief wisselen tussen drie mensen uit Nijinski’s naaste omgeving. De bediende Peter biedt een blik van onderop, Romola getuigt als echtgenote, moeder en vrouw die haar man niet begrijpt, terwijl Sergej Diaghilev hem vanuit woede, jaloezie en liefde beziet. Dit verhaalmodel roept reminiscenties op aan het beroemde *De donkere kamer van Damokles* van W.F. Hermans, waar de waarheid zich ook niet eenduidig laat vangen.
De flaptekst wijst op het dramatische breekpunt in Nijinski’s leven: plotseling, uit het niets, laat hij het publiek weten dat “het kleine paardje moe is” — een metafoor voor zijn uitputting en het verlies van expressiekracht. Het einde van zijn danscarrière, zijn psychische aftakeling en de groeiende eenzaamheid vormen de rode draad in de roman. Door de verschillende perspectieven komen zowel zijn relaties als de onderlinge spanningen en misverstanden tussen de meerder personages tot hun recht.
III. Samenvatting van de inhoud en verhaalstructuur
Het decor is Sankt Moritz, Zwitserland, kort na het einde van de Eerste Wereldoorlog. Daar verblijft de familie Nijinski in de hoop op herstel van Vaslavs geestelijke gezondheid. Hun gezelschap bestaat uit Vaslav, zijn Hongaarse vrouw Romola, dochter Kyra, schoonmoeder Emília en hun trouwe bediende Peter.Het perspectief van Peter vormt een intieme inkijk in het huishouden. Zijn afkomst is eenvoudig; hij groeide op in de bergen en zijn droom, die niet veel verder reikt dan een rustig leven met zijn jeugdvriendin Lise, staat in schril contrast met de artistieke chaos waarin Vaslav verkeert. Peter draagt zorg voor ogenschijnlijk banale taken — scheren, warm water, ontbijt, onderhoud —, maar is ook getuige van Nijinski’s grootste kwetsuren. In zijn herinneringen verwijst hij regelmatig naar de filosofie van Nietzsche, die in Nederland vooral bekend is als inspiratiebron voor vernieuwende kunstenaars zoals Theo van Doesburg van de Stijl-beweging.
Op de allesbeslissende dag, 19 januari 1919, vertoont Vaslav vreemd gedrag: hij zwijgt, staart en lijkt meer aanwezig in een binnengedachte wereld dan in de werkelijkheid. Midden in de nacht neemt hij zijn dochter Kyra uit bed mee voor een mysterieuze wandeling, die uiteindelijk enkel Peter toevertrouwd wordt. Romola, wanhopig zoekend naar de juiste benadering van haar man, wordt door Peter niet op de hoogte gebracht, uit loyaliteit — een zwijgplicht die hem verscheurt.
Sergej Diaghilev blijft weliswaar fysiek afwezig, maar zijn aanwezigheid voel je in het hele huis door Japins meesterlijk geconstrueerde psychologische spanning. Het is Diaghilev die Vaslav ooit lanceerde in Parijs, die hem tot meester van het Ballets Russes maakte, en die hem uiteindelijk met woorden probeerde te vernietigen toen Vaslav voor Romola koos.
IV. Diepgaande analyse van thema’s
Psychologische thema’s
De terugkerende gevoelens van eenzaamheid, wanhoop en machteloosheid zijn onlosmakelijk verbonden met Vaslavs personage. Zijn ernstige psychose, waarvan we de symptomen herkennen als een vorm van schizofrenie (hoewel het woord in 1919 nog niet ingeburgerd was), onttrekt hem in toenemende mate aan het dagelijks leven. Vaslavs keuze om op te houden met dansen en zelfs spreken, doet denken aan voorstellingen in de schilderkunst van De Haagse School, waarin figuren zich vaak terugtrekken in een wereld van stilte of melancholie.De grens tussen vasthouden aan de werkelijkheid of zich verliezen in een fantasiewereld is een van de centrale spanningsvelden. Deze spanning keert terug in de vraag of Vaslavs zwijgen een daad van waanzin is, of juist een vorm van diepe wijsheid. Japin nodigt de lezer uit deze vraag telkens opnieuw te bevragen.
Liefde en relaties
De relatie tussen Vaslav en Romola is complex: er is liefde en tederheid, maar ook veel wederzijds onbegrip en afhankelijkheid. Romola’s strijd om Vaslav niet te verliezen, doet denken aan klassieke Nederlandse literatuur waarin vrouwen getekend worden door loyaliteit en teleurstelling, zoals in de romans van Hella S. Haasse (*Oeroeg*). Diaghilev, daarentegen, is een tegenpool: een man die zijn liefde tot haat laat omslaan nadat hij zich verraden voelt, vergelijkbaar met de tragische rivaliteit die je aantreft in Multatuli's *Max Havelaar* tussen Droogstoppel en Havelaar. Peter balanceert tussen zijn rol als bediende en vertrouweling, wat hem zowel tot buitenstaander als innig betrokkene maakt.Ambitie en kunst
Vaslav verbeeldt als geen ander de opkomst en val van de superster. Zijn talent, met de beroemde zweefsprong als metafoor voor verheffing boven 'de massa', wordt benauwd door de verwachtingen en de onmacht om zijn essentie te delen met de wereld. Toenadering tot het publiek — “liefde schenken aan de mensheid” — staat centraal in zijn kunstenaarschap, maar steeds weer ontspoort dit streven in isolatie en depressie.Geschiedenis en samenleving
De nasleep van de Eerste Wereldoorlog drukt zwaar op het gezin. Zwitserland is weliswaar neutraal gebied, maar oorlogstrauma’s, vluchtelingen en de machteloosheid van gewone mensen tegen politieke machten zijn voortdurend aanwezig op de achtergrond. De chaos na de oorlog en de afbrokkelende traditionele structuren worden in Vaslavs geest weerspiegeld: een individu die zichzelf niet langer als ‘heel’ ervaart en zich noodgedwongen afsluit.Vragen over waanzin en wijsheid
Is Vaslavs terugtrekking werkelijk krankzinnigheid of net een vorm van visionair inzicht? Wetenschappers en kunstenaars uit Nederland, zoals Vincent van Gogh en Antonin Artaud (hoewel Fransman, van groot belang binnen de Europese cultuur), ploeterden ook op deze dunne grens. Japin zet hiermee een Europese traditie voort waarin genialiteit en melancholie hand in hand gaan.V. Structuur en verteltechniek
Het verhaal speelt zich grotendeels af binnen één dag, met regelmatige terugblikken naar eerder gebeurtenissen uit Vaslavs leven. Deze structuur zorgt niet alleen voor spanning, maar ook voor een verdieping van het karakter — vergelijkbaar met het vertelperspectief in *Het behouden huis* van Willem Frederik Hermans, waar één dag als symbool voor een veel groter leven staat.De drie vertellers brengen elk een andere waarheid en slechts via deze wisselingen kan de lezer enigszins het raadsel Nijinski ontrafelen. De status van bediende Peter biedt een unieke, nuchtere blik; Romola’s monologen zijn emotioneel geladen en soms wanhopig; Diaghilevs fragmenten zijn scherp, soms venijnig, maar ook uiterst kwetsbaar.
Japin schrijft poëtisch, beeldend en met veel aandacht voor ritme — niet toevallig bij een boek over dans. Sommige fragmenten doen denken aan de beeldende kracht van dichter Martinus Nijhoff, die eveneens in sobere lijnen diepe emoties oproept: “Lees ik in de krant: weinige woorden over iemand die alles was en alles kwijtraakte.”
VI. Personage-uitwerking
Vaslav Nijinski
Een buitengewoon getalenteerd kunstenaar, tot op het tragische af gevoelig. Japin laat zien hoe een mens kapot kan gaan door zijn gave en de onmacht om werkelijk contact te maken met de mensen die hem omgeven. Vaslavs droom om de mensheid lief te hebben wordt uiteindelijk een bron van lijden, omdat niemand hem kan volgen in zijn radicaal andere beleving.Romola
Vastbesloten, daadkrachtig, maar wanhopig over haar onvermogen om door Vaslavs muur heen te breken. Haar liefde is soms verstikkend, maar altijd oprecht; ze vecht met alles wat ze heeft tegen het lot.Sergej Diaghilev
Groot organisatorisch talent, maar evenzeer gekweld door afwijzing en verlies. Zijn rol is dubbel: hij is zowel inspirator als vernietiger, iemand die zich — zoals vaker in Nederlandstalige romans over kunstmatige vriendschappen — niet volledig over kan geven aan liefde zonder haar te ondermijnen.Peter
De bediende, een gewone jongen die vergroeid raakt met het lot van het gezin dat hij dient. Hij fungeert als brug tussen de buitenwereld en de besloten kring Nijinski, ziet zich geconfronteerd met zijn eigen verlangens en grenzen. Net als veel personages in het werk van Jan Siebelink (*Knielen op een bed violen*) probeert ook hij trouw te blijven aan zijn eigen waarden te midden van andermans drama.Kyra
Het jonge kind als symbool van alles wat hoopvol lijkt, maar ook uiterst kwetsbaar is. Haar verdwijningsscène staat voor het verdwijnen van onschuld en het verlies van samenhang in het gezin.VII. De betekenis van het boek in bredere context
*Vaslav* past zonder moeite in de Nederlandse traditie van psychologische romans die historische gebeurtenissen en menselijke dilemma’s verweven, vergelijkbaar met werk van Connie Palmen of Jessica Durlacher. Japins techniek om niet alleen historische feiten te verwerken, maar het ‘psychologische realisme’ uit te diepen, geeft het boek een grote literaire waarde.De roman herinnert aan het belang van Vaslav Nijinski als kunstenaar, maar problematiseert ook de mythe van het onbegrijpelijke genie. In een tijd waarin beroemdheid en roem steeds vaker geromantiseerd worden, houdt Japin een pleidooi voor aandacht voor mentaal welzijn, empathie en de keerzijde van succes.
Niet in de laatste plaats biedt *Vaslav* educatieve meerwaarde voor Nederlandse studenten: het begrip van verteltechnieken, perspectiefwisseling en de analyse van psychologische motieven in een historische-contextuele setting zijn allen uitstekend te koppelen aan curriculumonderdelen van literatuuronderwijs op havo/vwo-niveau en universitaire studies letterkunde.
Beoordeel:
Log in om het werk te beoordelen.
Inloggen