Een kennismaking met het abstract expressionisme in de kunst
Dit werk is geverifieerd door onze docent: 15.01.2026 om 21:03
Soort opdracht: Geschiedenisopstel
Toegevoegd: 15.01.2026 om 20:10
Samenvatting:
Abstract expressionisme draait om emotie, spontaniteit en experiment. De kunstvorm doorbreekt tradities en nodigt uit tot persoonlijke beleving en interpretatie.
Inleiding
Het abstract expressionisme vormt één van de meest revolutionaire hoofdstukken in de geschiedenis van de beeldende kunst. Deze stroming betekende een radicale breuk met tradities waarbij de zichtbare realiteit centraal stond; plots schoof het innerlijke gevoelsleven van de kunstenaar naar de voorgrond. In plaats van herkenbare taferelen zien we plots woeste verflagen, spatten en kleurvelden die emoties oproepen, zonder dat het verhaal letterlijk verteld wordt. Voor veel mensen vandaag de dag, overspoeld door digitale beelden die razendsnel over sociale media verspreid worden, biedt het abstract expressionisme juist een tegenwicht: een uitnodiging om te kijken, te ervaren, te interpreteren – en vooral te voelen. Dit essay gaat in op het ontstaan, de kenmerken, de invloedrijke kunstenaars en de actuele relevantie van deze fascinerende kunststroming. Daarnaast komen praktische tips voor studenten en beginnende kunstenaars aan bod.1. Historische context en ontstaan van abstract expressionisme
De wortels van het abstract expressionisme reiken tot de woelige eerste helft van de twintigste eeuw. Daarvoor domineerden stromingen als het impressionisme, waar kunstenaars als Vincent van Gogh en Claude Monet streefden naar het vangen van het vluchtige licht en sfeer van een moment. De werkelijkheid werd minder precies weergegeven dan in het realisme, maar bleef herkenbaar. Gaandeweg verschoof de aandacht binnen de kunstwereld van wat men zag naar wat men voelde. Het fauvisme bracht felle, onnatuurlijke kleuren; het kubisme, met Pablo Picasso en Georges Braque, brak vormen open en liet meerdere perspectieven tegelijk zien; het dadaïsme en surrealisme onderzochten het onderbewuste en de absurditeit van het bestaan.De Tweede Wereldoorlog liet diepe sporen na in Europa. Veel kunstenaars vluchtten naar Amerika, waar New York uitgroeide tot het nieuwe culturele centrum. Hier ontstond, in de nasleep van mondiale chaos, de behoefte aan een nieuwe, rauwe manier van zelfexpressie. Kunstenaars als Willem de Kooning en Jackson Pollock werden pioniers van wat later de ‘New York School’ zou worden genoemd. In de periode tussen circa 1940 en 1960 beleefde het abstract expressionisme zijn bloeiperiode, waarna nieuwe bewegingen zoals popart en minimalisme de overhand namen. Toch bleef de impact van deze stroming voelbaar, ook binnen de Nederlandse kunstwereld: denk aan kunstenaars als Karel Appel, die verwante gebaren introduceerde binnen de Cobra-groep.
2. Kenmerken van abstract expressionisme
Het abstract expressionisme herkent men direct door het ontbreken van herkenbare vormen en voorstellingen. In plaats van landschappen, stillevens of portretten staat nu de nagejaagde emotie of gedachte centraal. Elk kunstwerk biedt de weerslag van een individuele zoektocht, recht vanuit het innerlijk. Dit maakt het kijken naar een abstract expressionistisch werk tot een intense persoonlijke ervaring – de ene kijker herkent uitbundigheid en bevlogenheid, de andere misschien wel angst of verteerd verdriet.Qua technieken zijn er twee grote richtingen. De eerste is action painting, waar het gebaar en de fysieke handeling van de kunstenaar centraal staan. Dit is schilderen als handeling: verf wordt gegooid, gespat of wild met het penseel aangebracht, vaak direct op het doek, dat soms op de vloer ligt. Jackson Pollock, met zijn beroemde “drip paintings”, is hiervan het schoolvoorbeeld. De andere richting is colorfield painting, waarbij grote vlakken met kleur zó worden aangebracht dat ze haast tot meditatie uitnodigen. Mark Rothko vervaardigde monumentale doeken waarop zachte kleurbanen als ademende wolken naast elkaar zweven. De keuze van het materiaal – dikke olieverf, industrieel lak, soms zelfs zand of stukjes glas – draagt bij aan de intensiteit van de beleving.
In het abstract expressionisme spelen kleur en vorm een psychologisch spel: kleuren kunnen troosten, choqueren, verstillen of juist opwinden. De spanning tussen chaos en orde is een wezenlijk onderdeel: waar het ene doek lijkt te exploderen van energie, straalt het andere een opmerkelijke balans uit. Bovendien zijn de doeken vaak van monumentale afmetingen, wat het werk een overweldigende fysieke aanwezigheid geeft. Niet zelden moet je als kijker afstand nemen om het geheel te overzien, terwijl het detail juist vraagt om dichtbij te komen.
3. Belangrijke kunstenaars en hun stijl
Willem de Kooning, van oorsprong een Rotterdammer, wordt in Nederland vaak gezien als een van de meest invloedrijke grondleggers van het abstract expressionisme. In zijn schilderijen, zoals de serie ‘Vrouwen’, smelten energieke penseelstreken en rauwe emotionaliteit samen tot een soort visuele storm. Jackson Pollock, afkomstig uit Amerika, vond zijn eigen unieke werkwijze in het ‘drippen’ van verf over liggende doeken – zie bijvoorbeeld zijn werk ‘No. 5, 1948’. Ernst Ludwig Kirchner wordt in Nederland gehoord als inspiratie voor het latere kleurgebruik binnen de Cobra-beweging, hoewel hij an sich tot het Duits expressionisme wordt gerekend.Mark Rothko vond juist verstilling in zijn colorfields. Zijn doeken lijken eenvoudig – gescheiden kleurvlakken – maar wie ervoor staat, ervaart vaak een diepe emotie, van rust tot melancholie. Franz Kline gebruikte vooral zwarte, woeste lijnen op een witte ondergrond; zijn schilderijen tonen een soort visuele kalligrafie, strak en wild tegelijk. Hoewel Francis Bacon zich technisch buiten het strikte abstract expressionisme begaf, delen zijn vervormde, vaak angstaanjagende mensbeelden een intense gevoelslading en eenzelfde drang tot expressie.
Elke kunstenaar ontwikkelde een heel eigen stijl, ondanks dat ze binnen eenzelfde stroming pasten. Dit benadrukt het persoonlijke karakter van abstract expressionisme: het geeft ruimte aan individuele stem en interpretatie.
4. Discussie: De betekenis en interpretatie van abstract expressionisme
Een belangrijk kenmerk van abstract expressionisme is de openheid: het kunstwerk laat zich niet tot één enkele interpretatie dwingen. Waar traditioneel schilderwerk een bepaald verhaal vertelt of een gebeurtenis afbeeldt, is abstract expressionistische kunst bij uitstek persoonlijk – zowel voor maker als kijker. Wat voor de een een uiting van pure vreugde is, lijkt voor een ander misschien chaos of zelfs destructie. De beleving wordt bovendien gekleurd door de achtergrond, stemming en ervaringen van de toeschouwer.Dit zorgt ook voor controverse. Sommige critici beweren dat abstracte kunst ‘te makkelijk’ is, of niet de technische kunde vereist van figuratief werk. Anderen zien juist de fysieke inspanning, het experiment en de emotie als een ultieme manier van zichzelf uitdrukken. In Nederland laaide deze discussie fel op na de opkomst van de Cobra-groep met kunstenaars als Appel en Corneille. Karel Appels beroemde uitspraak: “Ik rotzooi maar wat aan”, wordt nog steeds geciteerd – hoewel hij juist blijk gaf van het belang van spontaniteit en avontuur in kunst.
Het abstract expressionisme plaatst de kijker als het ware naast de kunstenaar; beiden zijn medescheppers van betekenis. Het kunstwerk is nooit af, nooit objectief – het leeft pas echt in de interpretatie van de toeschouwer.
5. Abstract expressionisme in relatie tot hedendaagse kunst
De invloed van abstract expressionisme reikt tot ver voorbij zijn eigen tijdvak. De vrijheid van experiment en expressie gaf direct aanleiding tot nieuwe stromingen zoals conceptuele kunst, performancekunst en uiteindelijk postmodernisme. Kunstenaars als Marlene Dumas en Armando werden mede geïnspireerd door het idee dat schilderkunst meer kan zijn dan een afbeelding – het is een daad, een proces.Door de opkomst van fotografie, video en digitale bewerkingen is het vandaag de dag eenvoudig om realistische beelden te maken en te reproduceren. Toch blijven veel jonge kunstenaars teruggrijpen op de fysieke gebaren en het ongepolijste karakter van het abstract expressionisme. Dit verklaart waarom de technieken van action painting, zoals het gebruik van handen, spatels en ongewone materialen, nog steeds terug te vinden zijn bij hedendaagse kunstenaars – niet alleen op doek, maar zelfs in street art en installaties.
Ook in het Nederlandse onderwijs is er aandacht voor deze stroming. Kunstvakken op de middelbare school, vakken als CKV, vragen regelmatig leerlingen om abstract te werken, niet als trucje, maar als proces van onderzoek en zelfontdekking.
6. Praktische aspecten voor beginnende kunstenaars en studenten
Voor wie zelf aan de slag wil gaan met abstract expressionistische kunst, zijn er een aantal praktische tips. Begin niet met het zoeken naar een herkenbaar onderwerp, maar laat je leiden door een gevoel, herinnering of gedachte. Gebruik je hele lichaam – schilderen hoeft niet netjes. Werk met grote kwasten, spatels, je handen of zelfs met gevonden voorwerpen uit de omgeving. Experimenteer met druppelen, gieten, spetten en schuiven van verf – laat toeval en spontaniteit toe. Onthoud dat ‘lelijkheid’ in deze context geen negatieve waarde heeft, maar juist een uiting van expressie kan zijn.Belangrijk voor studenten is het vermogen tot reflectie: kijk kritisch naar je werk, maar laat je niet ontmoedigen door onbegrip van anderen. Probeer je proces vast te leggen, maak foto’s of notities. Dit helpt niet alleen om te groeien als kunstenaar, maar biedt ook houvast bij het uitleggen van je keuzes. In de Nederlandse musea zoals het Stedelijk Museum in Amsterdam kun je bovendien inspirerende voorbeelden vinden van het werkproces van grote meesters.
Conclusie
Het abstract expressionisme is boven alles een ode aan vrijheid en experiment. Waar traditionele schilderkunst de wereld probeerde te vangen, richt deze stroming zich op het onzichtbare: ons binnenste. Elk werk is een unieke uitbarsting van gevoel of een verstilde meditatie in kleur en vorm. Wat deze stroming zo boeiend maakt, is dat ze niet dwingend voorschrijft maar uitnodigt tot beleving – elke kijker vult iets anders in.Zelf waardeer ik het abstract expressionisme vanwege de ruimte voor verrassing en persoonlijke interpretatie. Het blijft fascinerend hoe een ogenschijnlijk chaotisch werk bij nader inzien zo krachtig en ontroerend kan zijn. Ik nodig daarom iedere lezer uit: bezoek een museum, ga zelf aan de slag, en ontdek welke gevoelens of gedachten abstracte kunst bij jou oproept. Laat je niet leiden door wat ‘hoort’ of ‘mooi’ is, maar door wat jij ervaart – want daar draait het bij abstract expressionisme om.
---
*Aanbevolen: Bezoek het Stedelijk Museum Amsterdam of het Cobra Museum te Amstelveen voor een blik op het abstract expressionisme en zijn Nederlandse vertakkingen. Zie ook de documentaire ‘De Kooning: Laatste Woord’ en het boek ‘Abstrakt – Nederlandse abstracte kunst van Mondriaan tot nu’. Voor verdieping in technieken is ‘Het grote schilderboek’ van Kees van Aalst een prachtig vertrekpunt.*
Beoordeel:
Log in om het werk te beoordelen.
Inloggen