Analyse: Zwarte humor en kwetsbaarheid in Stiltetherapeut van Marc van Biezen

Dit werk is geverifieerd door onze docent: 31.01.2026 om 12:47

Soort opdracht: Analyse

Toegevoegd: 30.01.2026 om 7:16

De rol van zwarte humor, vorm en thematiek in ‘Stiltetherapeut’ van Marc van Biezen: een frisse kijk op dood, leven en kwetsbaarheid

Inleiding

Voor hedendaagse scholieren — voor wie poëzie vaak stoffig of ontoegankelijk lijkt — bewijst zo’n bundel haar waarde: de thema’s zijn herkenbaar, de toon is fris, en de vorm nodigt uit tot zelf experimenteren. Bovendien biedt de humor een manier om te praten over gevoelige onderwerpen, iets wat zeker in de huidige tijd enorm relevant is. In deze analyse onderzoek ik in hoeverre *Stiltetherapeut* erin slaagt om via korte, vaak humoristische gedichten een dieper inzicht te geven in existentiële thema’s en welke rol vorm en taal daarbij spelen. Ik bespreek in volgorde: de vorm van de bundel, de centrale thema’s, het nut van zwarte humor, en de impact van Van Biezens werk op jonge lezers en het literatuuronderwijs.

1. Vorm en structuur van *Stiltetherapeut*

Deze keuze voor korte teksten heeft meerdere voordelen. Allereerst zijn de gedichten erg toegankelijk. Waar de hardcore poëzie van bijvoorbeeld Lucebert of Gerrit Kouwenaar een lezer soms overweldigt met taal en abstractie, nodigt Van Biezen juist uit doordat je elk gedicht snel kunt lezen en herlezen. Het werkt niet intimiderend, maar verleidt tot verdieping: de lezer wordt gedwongen zelf de open plekken in te vullen en associaties te maken. Ook jonge lezers — gewend aan snelle, korte media — herkennen zich in deze compactheid.

Wat verder typisch is aan Van Biezens bundel: hij kiest vrijwel altijd voor vrije verzen. Er is nauwelijks sprake van een klassiek rijmschema; regels zijn vaak asynchroon qua lengte en klank. Dit geeft de poëzie een moderne, soms zelfs vervreemdende uitstraling en prikkelt de lezer om betekenis te halen uit onverwachte wendingen. Het doet enigszins denken aan de vlijmscherpe, soms absurde disticha van Ilja Leonard Pfeijffer, alleen dan met minder bombast en meer directheid.

Bijzonder is ook het consequente gebruik van titels. Elke tekst, hoe kort ook, krijgt er een mee: soms ironisch, soms dubbelzinnig. Dit versterkt de lading van het gedicht of zet juist op het verkeerde been. Zo ontstaat er een spannend spel tussen titel en tekst, waarbij de titel soms fungeert als ‘derde regel’, een extra laag van betekenis toevoegt, of juist een tegenkleur biedt aan wat volgt.

Een veelzeggend voorbeeld (zonder letterlijk te citeren): een titel als ‘Hospice’ waarna een ultrakorte tekst volgt over ‘je best doen’, wekt direct een geladen verwachting op, waar vervolgens op een lichte manier mee wordt gespeeld. In die paar woorden ontstaat er een verhaal, een gevoel, een universum — precies waar de kracht van deze korte vorm ligt.

Voor wie zelf essays schrijft, is het essentieel te zien hoe de bondigheid de kracht van de boodschap versterkt: inhoud en vorm zijn volledig verweven. Elk woord telt, net als in de poëzie van collega’s als Herman de Coninck of Toon Tellegen, waar het weglaten net zo belangrijk is als het zeggen.

2. Thematiek: dood, ziekte en onvervulde levensvragen

De dood wordt regelmatig in verband gebracht met alledaagsheid. Een gedicht waarin de dood langskomt als een opdringerige buurman, of als een klusje op het to-do-lijstje, laat zien hoe Van Biezen het taboe doorbreekt en er menselijke trekjes aan geeft. Door humor toe te voegen, ontstaat er iets paradoxaal: het zware voelt tijdelijk licht, bespreekbaar, zelfs nabij. Daarmee nodigt hij uit om dood niet als abstract einde, maar als onderdeel van het leven te zien.

Naast de dood is ook psychische kwetsbaarheid terugkerend thema. Gedichten over therapie (een overspannen therapeut, sessies die met stilte gevuld zijn) houden een spiegel voor: ze laten zien hoe ongemakkelijk wij zijn met het uitspreken van pijn en verdriet. Toch ontbreekt de spot niet; Van Biezen fileert de hulpverleningsindustrie met een knipoog, maar niet zonder empathie. Hij stelt voorstellingsvermogen boven oordeel, waardoor de lezer reflecteert op de eigen vooroordelen.

Zelfmoord en collectief lijden, bijvoorbeeld in een gedicht waarin een groep mensen samen ‘naar het einde’ gaat, worden niet sentimenteel maar met enig cynisme verwoord. Dit zorgt ervoor dat de ernst niet verstikt, maar juist ruimte schept voor reflectie. De thematiek van ziekte — palliatieve zorg, de confrontatie met het einde — komt aan bod met eenzelfde mengeling van nuchterheid en mededogen; ziekte verschijnt niet als drama, maar als deel van het mens-zijn.

Wat minder zichtbaar, maar zeker aanwezig is, zijn gedachten over levenslust en seksualiteit. Tussen de regels door sijpelt levensdrift, bijvoorbeeld wanneer lichamelijkheid tegenover het onvermijdelijke einde wordt geplaatst. Die dubbele bodem — leven ondanks de dood — voegt een existentiële rijkdom toe aan de bundel.

Godsdienst en spiritualiteit duiken op als achtergrondklank. Soms wordt God gevat in een laconieke twist, soms als vraag, soms als onbereikbaar ideaal. Daarmee is Van Biezen niet prekerig, maar toont hij de aarzeling en ambiguïteit die samengaat met twijfel en zoeken.

Het belang van deze thema’s is niet theoretisch. Juist doordat Van Biezen taboedoorbrekend is, maakt hij ruimte voor gesprek — iets wat in scholen hard nodig is, zeker nu psychische gezondheid en kwetsbaarheid steeds meer aandacht krijgen in de samenleving en het onderwijs.

3. Zwarte humor als coping en stijlmiddel

Waarom werkt dit zo goed? Allereerst verlaagt humor de drempel voor het aangaan van de confrontatie met pijnlijke onderwerpen. In plaats van te verstarren bij de gedachte aan de dood, wordt de lezer geprikkeld om na te denken, soms hardop te lachen, soms een ongemakkelijk gevoel te ervaren. De humor werkt als uitlaatklep en als manier om taboes te breken, een functie die eerder ook zichtbaar was bij schrijvers als Remco Campert, maar dan met meer existentiële lading.

In *Stiltetherapeut* krijgen alledaagse schrijnende situaties een absurde wending — een sterfbed wordt opeens het decor voor een mop, een therapiegesprek eindigt in stilte in plaats van heling, collectief lijden wordt omgetoverd tot een spontane groepsactiviteit. Dit legt niet alleen de absurditeit van ons bestaan bloot, maar ook onze moeite om met dat bestaan om te gaan.

Belangrijk daarbij is dat Van Biezen nooit uitglijdt in gemakzucht of de ernst bespot. Zijn humor is scherp, maar niet cynisch ten koste van de ander. Er zit altijd een vorm van troost in — de relativering die ontstaat, zorgt ervoor dat verdriet niet wordt gebagatelliseerd, maar hanteerbaar wordt gemaakt. Die balans vinden maar weinig dichters; het vraagt gevoeligheid voor taal en empathie voor het onderwerp.

Voor leerlingen is deze benadering stimulerend: de zwarte humor werkt aanstekelijk en laat zien dat poëzie niet altijd zwaar of verheven hoeft te zijn. Bovendien nodigt het uit om zelf in de pen te klimmen en moeilijke onderwerpen met een knipoog te benaderen.

4. De universele en persoonlijke impact van de bundel

Vanuit het perspectief van literatuureducatie is deze bundel goud waard. Niet alleen sluit hij qua vorm en toon aan bij de belevingswereld van jongeren (denk aan sociale media en de populariteit van oneliners), maar het leren lezen en schrijven van korte poëzie stimuleert creatief taalgebruik en zelfexpressie. Veel scholen zoeken naar manieren om literatuur weer relevant te maken; *Stiltetherapeut* biedt hiervoor handvatten.

Maar de relevantie reikt verder dan het klaslokaal. Het bespreekbaar maken van psychische kwetsbaarheid, ziekte en sterven is maatschappelijk urgent. Van Biezens werk draagt bij aan het normaliseren van zulke gesprekken. Op psychologisch vlak biedt de bundel herkenning, een gevoel dat je niet alleen staat in tobben en twijfelen. Het lezen van zulke gedichten kan troost bieden, juist omdat ze niet belerend of sentimenteel zijn, maar de menselijke ervaring in haar naaktheid laten zien.

Conclusie

Door het compacte karakter is de bundel ideaal voor jongeren en het onderwijs: hij nodigt uit tot lezen, reflectie en eigen creativiteit. Uiteindelijk toont *Stiltetherapeut* aan dat poëzie blijft ontwikkelen, altijd nieuwe vormen vindt om het existentiële ter sprake te brengen, juist daar waar de woorden bijna ontbreken. De boodschap aan jonge lezers is duidelijk: neem je twijfels, woede, verdriet én je lach mee — probeer, schrijf en ontdek hoeveel poëzie er schuilt in elk klein moment.

Tot slot: het zou boeiend zijn om *Stiltetherapeut* naast andere Nederlandstalige dichters te leggen die hun humor gebruiken om zware thema’s aan te snijden, of om te onderzoeken welk effect zulke korte poëzievormen op de emotionele intelligentie van jongeren heeft. Maar bovenal is deze bundel een ode aan de kracht van taal om met het onzegbare om te gaan — en precies daarin schuilt zijn waarde.