Euthanasie voor levenslanggestraften: ethiek en wetgeving in Nederland
Dit werk is geverifieerd door onze docent: 22.01.2026 om 10:36
Soort opdracht: Analyse
Toegevoegd: 20.01.2026 om 10:43
Samenvatting:
Ontdek de ethiek en wetgeving rond euthanasie voor levenslanggestraften in Nederland en leer over maatschappelijke en juridische dilemma’s. ⚖️
Kiezen voor de dood: Levenslang, euthanasie en ethiek in Nederland
Inleiding
Levenslange gevangenisstraf in Nederland is een uitzonderlijke maar zeer ingrijpende maatregel binnen het strafrecht. In tegenstelling tot de tijdelijke gevangenisstraf is levenslang écht levenslang: wie deze straf krijgt, weet dat er in principe geen vooruitzicht meer is op vrijheid. Nederland kent inmiddels een kleine groep van ongeveer veertig levenslanggestraften, bijna allemaal veroordeeld voor ernstige geweldsdelicten als moord met verzwarende omstandigheden. Jaarlijks komen daar slechts een handjevol nieuwe gevallen bij.Deze situatie stelt de samenleving voor fundamentele vragen: is het ethisch verantwoord om iemand opsluiting zonder perspectief op een tweede kans te laten ondergaan? En, misschien nog gevoeliger: moeten mensen die levenslang vastzitten het recht hebben om te kiezen voor de dood, bijvoorbeeld door euthanasie, als hun bestaan in de cel uitzichtloos is geworden? In Nederland is euthanasie sinds 2002 wettelijk toegestaan onder zeer strikte voorwaarden, waarbij uitzichtloos en ondraaglijk lijden centraal staan. Voor levenslanggestraften echter, wordt dit recht in de praktijk niet erkend – hun lijden telt niet mee als wettelijk grond voor euthanasie.
In dit essay betoog ik dat Nederland zou moeten overwegen om onder zorgvuldige voorwaarden ook aan levenslanggestraften de mogelijkheid voor euthanasie te bieden. Eerst schets ik de juridische en maatschappelijke context van levenslange detentie, daarna bespreek ik de psychologische impact en het recht op zelfbeschikking. Vervolgens analyseer ik praktische en ethische aspecten, de gevolgen voor slachtoffers en samenleving, en ga in op tegenargumenten. Hiermee wil ik laten zien dat het toestaan van deze keuze niet betekent dat straf wordt ontlopen, maar dat het juist getuigt van menselijkheid tegenover zij die volledig uitzichtloos lijden.
----
1. Achtergrond en context van levenslange gevangenisstraf in Nederland
Een levenslange straf in Nederland betekent, anders dan in veel andere landen, daadwerkelijk levenslang. In Duitsland of België kan na twintig à vijfentwintig jaar gratie worden overwogen, maar in Nederland komt gratie vrijwel nooit voor. Dit is juridisch vastgelegd in artikel 10 van het Wetboek van Strafrecht. De belangrijkste groep die deze straf opgelegd krijgt, bestaat uit plegers van meervoudige moord of moord met voorbedachten rade; het gaat doorgaans om de ernstigste delicten.Het vooruitzicht op een leven lang in een gesloten omgeving – een leven dat zich vaak afspeelt binnen de anonieme muren van een penitentiaire inrichting, waar de dagen zich eindeloos aaneenrijgen – heeft diepe psychologische en sociale gevolgen. Onderzoek van forensisch psychiater Erik O. van Marle en criminoloog Anton van Kalmthout toont aan dat levenslanggestraften in toenemende mate kampen met gevoelens van hopeloosheid, depressie en existentiële wanhoop. De menselijke geest heeft immers ‘zin’ nodig, perspectief, een sprankje hoop. Het ontbreken daarvan leidt tot psychische klachten, agressie of psychotisch gedrag.
Zelfdoding komt niet vaak voor onder levenslanggestraften, omdat detentie streng wordt gecontroleerd, maar suïcidale gedachten zijn niet zeldzaam. Recente gevallen uit de praktijk illustreren dat er een grote psychische druk rust op deze bevolking. In vergelijking met landen waar de doodstraf nog bestaat, zoals Rusland of bepaalde staten binnen de Verenigde Staten, geldt in Nederland de overtuiging dat de staat niet over leven en dood mag beslissen. Maar wat als een gevangene zélf de regie over het levenseinde wenst? Hier wringt het juridische en ethische schoentje.
----
2. Het recht op zelfbeschikking – levenslang en waardigheid
Levenslange opsluiting zonder enig perspectief op verandering betekent een vorm van lijden die weinig verschilt van wat mensen met een terminale ziekte of ondraaglijke psychische pijn kunnen ervaren. In het Nederlandse euthanasierecht staat centraal dat het lijden als perspectiefloos en ondraaglijk wordt beoordeeld door meerdere artsen, waarbij de patiënt wilsbekwaam moet zijn. In 2019 werd in Nederland 6.361 keer euthanasie verleend, vrijwel uitsluitend aan terminaal zieke of ernstig psychisch lijdende mensen die thuis of in een verpleeghuis woonden.Waarom zou een levenslanggestrafte niet evenzeer het recht moeten hebben om, onder dezelfde waarborgen, deze keuze te maken? De waarde van autonomie en menselijke waardigheid – kernbegrippen in klassieke ethiek, denk aan Erasmus’ pleidooi voor eigen geweten (‘vrije wil’) – geldt immers ook voor gevangenen. De bewust gekozen dood, uitgevoerd onder medische supervisie, is vermoedelijk minder traumatiserend voor nabestaanden en gevangenispersoneel dan een wanhopige, gewelddadige zelfdoding.
Aan de andere kant zijn er begrijpelijke bedenkingen: is euthanasie in detentie daadwerkelijk een vrije keuze, of ligt dwang op de loer? Welk effect heeft het op de zedelijke structuur van samenleving en rechtssysteem als zelfs misdadigers hun dood ‘mogen regisseren’? Het is juist daarom van het hoogste belang dat zo'n procedure aan strikte medische, psychologische en juridische toetsing wordt onderworpen.
----
3. Praktische gevolgen: kosten, capaciteit en veiligheid
Naast zwaarwegende ethische overwegingen, zijn er ook praktische kanten aan het debat. De dagelijkse kosten van een levenslanggestrafte bedragen in Nederland ongeveer 250 euro per dag; bij een levensverwachting van veertig jaar bedragen de totale kosten voor één gevangene al snel enkele miljoenen. Euthanasie – mits vrijwillig en zorgvuldig uitgevoerd – zou kunnen leiden tot kostenvermindering en verlichting van de druk op het gevangenissysteem.Overbevolking is, zeker met de dalende misdaadcijfers, geen acuut probleem in Nederland, maar door een steeds ouder wordende gevangenispopulatie ontstaan binnenin de inrichtingen wel psychische en verzorgingsvraagstukken. Wanneer mensen zonder hoop op rehabilitatie steeds verder in psychische nood raken, heeft dat gevolgen voor de veiligheid van het personeel en medegevangenen. Agressie en incidenten, bijvoorbeeld ten gevolge van frustratie over opsluiting, worden regelmatig gerapporteerd.
Het toestaan van gecontroleerde euthanasie zou deze risico’s deels kunnen wegnemen en tegelijkertijd de menselijke maat meer centraal kunnen stellen in het gevangeniswezen. Hierbij geldt uiteraard dat het nooit een plicht mag zijn, maar enkel een vrijwillige keuzemogelijkheid voor hen die ondraaglijk en uitzichtloos lijden ervaren.
----
4. Nabestaanden, rechtvaardigheid en de samenleving
Nabestaanden van slachtoffers kunnen de invoering van euthanasie als extra wond beschouwen: “Mijn dierbare verloor zijn leven, waarom zou de dader een ‘uitweg’ krijgen?” Dit gevoel verdient begrip, want ons rechtssysteem kent naast vergelding ook het belang van erkenning van het leed van slachtoffers. Maar rechtvaardigheid is een complex begrip; het houdt niet per definitie in dat leed onbeperkt moet voortduren.Bovendien kan het in sommige gevallen juist bevrijdend werken als er voor alle betrokkenen een punt wordt gezet achter een eindeloze detentie. In de roman "Het leven is vurrukkulluk" van Remco Campert draait het om het zoeken naar zin en waardigheid in alledaagse omstandigheden – voor levenslanggestraften is die zoektocht juist door uitzichtloosheid geblokkeerd.
De maatschappelijke discussie blijft gevoelig. Is dood door eigen keuze een verkapte vluchtroute of juist een laatste restant aan zelfbeschikking dat we een mens kunnen geven? Laten we niet vergeten dat de samenleving haar waarden van menselijkheid ook toont in hoe ze omgaat met haar zwaarst gestraften.
----
5. Juridische en ethische kaders
De huidige euthanasiewet is niet geschreven met gedetineerden in gedachten. Artikel 293 (Sr) verbiedt levensbeëindiging op verzoek, behalve bij de uitzonderingen uit de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (WTL). In theorie kan een levenslanggestrafte een verzoek indienen, maar in de praktijk worden deze aanvragen afgewezen wegens gebrek aan 'medisch classificeerbaar lijden'.Een zorgvuldig systeem, met onafhankelijke psychiaters, ethische commissies en waarborging van absolutie vrijwilligheid (zonder drang of druk), kan misbruik minimaliseren. Instemming van naasten zou kunnen worden meegewogen, maar mag geen vereiste zijn; het individu blijft centraal staan.
De kernvraag is of uitzichtloos levenslang als ondraaglijk lijden moet worden geclassificeerd. Hier wringt het: als samenleving erkennen we psychisch lijden in andere contexten, bijvoorbeeld bij therapieresistente depressie, als zwaarwegend, waarom dan niet achter de tralies?
Een wetgeving gericht op de menselijke maat, met transparantie, toezicht en preventie van misbruik, zou juridische en morele samenhang kunnen bieden: geen plicht tot sterven, geen verplichting tot lijden, maar het recht op een waardig besluit.
----
6. Kritiek en tegenargumenten: een weerlegging
Sommigen stellen dat levenslanggestraften zo de dans ontspringen: ‘Ze hoeven hun straf niet uit te zitten.’ Maar kiezen voor de dood is op zichzelf geen vlucht, eerder de ultieme consequentie van uitzichtloos lijden. Wie werkelijk dood wenst, kiest niet voor comfort, maar voor het beëindigen van een ondraaglijke situatie.De angst voor misbruik of dwang is terecht, maar wordt ondervangen door zorgvuldig toezicht en multidisciplinair onderzoek. Niet één arts, maar meerdere disciplines moeten oordelen over het verzoek.
Daarbij wordt gesteld dat de kerndoelen van het strafrecht – vergelding, afschrikking, bescherming – door euthanasie onder druk komen. Maar het strafrecht mag niet blind zijn voor de menselijke conditie. Vergelding mag geen verkapt martelinstrument worden; de staat heeft ook de taak tot het tonen van compassie.
Ten slotte maken sommigen zich zorgen over het effect op andere gevangenen of medewerkers. Juist gecontroleerde, humane keuze zal minder traumatisch uitpakken dan wanhoopsdaden.
---
Conclusie
Levenslange detentie zonder enig uitzicht tast de kern van menselijke waardigheid aan. Autonomie en medemenselijkheid staan onder druk als wij als samenleving mensen opzadelen met oneindig lijden zonder uitweg. Het recht om onder strikte waarborgen voor euthanasie te kunnen kiezen, zou een teken zijn van een volwassen, reflecterende rechtstaat – niet van zwakte, maar van morele kracht.De Nederlandse overheid zou daarom wettelijk moeten verankeren dat ook levenslanggestraften, mits aangetoond wordt dat het lijden ondraaglijk en uitzichtloos is, kunnen kiezen voor een waardig overlijden. Hiermee doen we niet afbreuk aan slachtoffers, noch aan rechtvaardigheid; we geven tegelijkertijd blijk van wettelijke strengheid én menselijke compassie.
In het slotakkoord is het de kunst om niet alleen de daad te straffen, maar ook recht te doen aan de existentiële realiteit van het individuele lijden. Door deze keuze open te stellen, laten we zien dat rechtvaardigheid en menselijkheid hand in hand kunnen gaan – ook op het moeilijkste terrein van al onze wetten.
---
Bijlage: Wetgeving en literatuur
- Wetboek van Strafrecht art. 10 - Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (2002) - Remco Campert – "Het leven is vurrukkulluk" - Forensisch-psychiatrisch onderzoek naar levenslanggestraften (O.a. E.O. van Marle, A. van Kalmthout) - Rapport Raad voor de Strafrechtstoepassing – levenslang in Europa
(Einde)
Beoordeel:
Log in om het werk te beoordelen.
Inloggen