Kennis en macht in 'Il nome della rosa' van Umberto Eco
Dit werk is geverifieerd door onze docent: 17.01.2026 om 8:51
Soort opdracht: Analyse
Toegevoegd: 17.01.2026 om 8:38
Samenvatting:
Leer hoe Kennis en macht in Il nome della rosa van Umberto Eco werken: analyse van bibliotheek, personages, semiotiek en de rol van interpretatie voor studenten
Kennis als macht in het labyrint: Een beschouwing van *Il nome della rosa*
Inleiding
Het is niet vanzelfsprekend om een historische roman te lezen die tegelijk als een detective, een filosofische verhandeling en een spel met tekens functioneert. Toch slaagt Umberto Eco daarin met *Il nome della rosa* (De naam van de roos, 1980). Het werk, dat zich afspeelt in een Italiaans klooster aan het begin van de veertiende eeuw, heeft een cultstatus verworven in de internationale literatuur, maar ook op Nederlandse basisscholen en universiteiten wordt het boek vaak gelezen als klassiek voorbeeld van literaire gelaagdheid en intellectuele diepgang. Eco’s roman biedt niet alleen een boeiend mysterie, maar vormt ook een diepgravende reflectie op de relatie tussen kennis, macht en interpretatie. In deze essay onderzoek ik hoe kennis als instrument van macht wordt voorgesteld en hoe de strijd om interpretatie centraal staat in het verhaal. Daarbij zal ik aandacht besteden aan de historische context, de gelaagde vertelstructuur, symbolische personages, de rol van de bibliotheek en Eco’s spel met semiotiek.De historische en culturele context
Het decor van *Il nome della rosa* is de laat-middeleeuwse kloostergemeenschap, een microkosmos van de Europese cultuur en wijsbegeerte. De veertiende eeuw in Italië was een periode van grote spanningen binnen de kerk. Ordes als de Franciscanen debatteerden fel over armoede versus bezit, terwijl de inquisitie – het officiële wapen van het pausdom tegen ketterij – steeds heviger om zich heen sloeg. In Eco’s klooster, waarin de roman zich afspeelt, worden deze conflicten weerspiegeld in de machtsstrijd tussen de abt, de Franciscaanse speurder William van Baskerville en de inquisiteur Bernard Gui.Niet alleen de kerkelijke politiek vormt een achtergrond voor de roman. De roman ademt ook de geest van de middeleeuwse intellectuele cultuur: de scholastiek, waarbij redeneren belangrijker wordt dan overnemen; de bloei van universiteiten als Parijs en Bologna; het belang van manuscripten en commentaren. Eco verweeft echte bronnen – zoals de werken van Thomas van Aquino of Bernardus van Clairvaux – met eigen uitvindingen, en creëert zo een overtuigende historische sfeer. Tegelijkertijd zijn er bewust anachronistische elementen, bedoeld om de moderne lezer aan het denken te zetten over kennis en censuur. Zo herkent de oplettende gymnasiast motieven die nog steeds actueel zijn, zoals de angst voor nieuwe ideeën en het verlangen naar absolute waarheid.
Vertelstructuur en de onbetrouwbaarheid van het geheugen
De roman wordt verteld door Adso van Melk, die als oude man terugkijkt op de gebeurtenissen van zijn jeugd, toen hij als novice William vergezelde. Deze raamvertelling is niet alleen een literaire conventie, maar weerspiegelt ook Eco’s centrale thema’s: herinnering, afstand en interpretatie. Adso’s geheugen is selectief en onbetrouwbaar; hij bekent openlijk dat hij zich sommige dingen niet herinnert, of dat hij achteraf tot andere inzichten is gekomen.Deze dubbele afstand – tussen Adso’s jeugdige ervaringen en zijn oude reflecties, én tussen Adso en de lezer – maakt het lezen tot een proces van gissen en reconstrueren. De structuur van het verhaal binnen het verhaal is een vorm van ironie: ook de lezer zit gevangen in het labyrint van interpretaties, en moet zich realiseren dat absolute waarheid misschien niet bestaat. Adso’s zelfreflectie komt bijvoorbeeld tot uiting wanneer hij toegeeft niet alle motieven van William te doorgronden, of wanneer hij zich afvraagt of zijn liefde voor het onbekende meisje ooit een rol speelde in de afloop van het verhaal. Hierdoor blijft de roman spannend en gelaagd: achter elk feit schuilt een mogelijk andere lezing.
Personages als dragers van ideeën
Eco’s personages zijn nooit louter mensen, maar vertegenwoordigen bredere denkbewegingen en wereldbeelden. William van Baskerville, als scherpzinnige speurder en leerling van de empirische methode, staat symbool voor de wetenschappelijke rede en open onderzoek. Zijn naam en trekjes verwijzen speels naar Sherlock Holmes, maar William wordt in de roman expliciet getekend als een man die klassieke autoriteit durft te bevragen. Zijn analyze- en deductievaardigheden gebruiken logica, niet dogma, als maatstaf. Dit brengt hem vaak in conflict met traditionele geestelijken.Adso is meer dan alleen verteller: hij verbeeldt de onschuld en ontvankelijkheid van de beginnende student. Door de roman heen groeit hij: van een naïeve bewonderaar van William tot iemand die zelf leert kritisch na te denken. Zijn ervaring met liefde – kort en tragisch, wanneer hij verliefd wordt op een mysterieuze vrouw – symboliseert de tweestrijd tussen lichamelijkheid en spiritualiteit waarover in middeleeuwse literatuur vaak geschreven werd (vgl. Hadewych, *Visioenen*).
Andere figuren zijn minstens zo betekenisvol. Jorge van Burgos, de blinde en conservatieve monnik, vertegenwoordigt de angst voor het gevaar van boeken en de wens bepaalde kennis te verbieden. Hij staat lijnrecht tegenover William: waar William vraagt en onderzoekt, wil Jorge behouden en verbergen. De inquisiteur Bernard Gui fungeert als gezicht van autoritair machtsmisbruik. In zijn procedures – waarbij getuigen in de val worden gelokt en beschuldigden geen kans op weerwoord krijgen – herkennen we het absolute geloof in het systeem, ongeacht de menselijke gevolgen. Iedere figuur toont zo een ander aspect van de houding tegenover kennis en macht binnen het klooster.
Kennis, macht en censuur: een dodelijke combinatie
In het hart van *Il nome della rosa* ligt de vraag: wie bezit kennis, en met welk doel? In het klooster is de bibliotheek niet zomaar een ruimte, maar het meest bewaakte heiligdom. Slechts enkele monniken mogen de boeken inzien, laat staan kopiëren of verspreiden. Deze controle over kennis is geen historisch detail, maar de inzet van machtsstrijd: wie mag weten, mag spreken, mag beslissen – dat is de kern van autoriteit in Eco’s roman.Meerdere scènes illustreren hoe de toegang tot boeken draait om macht. De bibliotheek is opzettelijk als doolhof ontworpen, met geheime kamers en codes, om oningewijden buiten te houden. De angst voor ‘dubieuze’ boeken, zoals werken van Aristoteles over de lach of teksten die kunnen aanzetten tot kritisch denken, leidt tot bewuste vernietiging of verberging. Jorge van Burgos verzet zich niet uit onwil, maar uit angst dat kennis tot ondermijning van het geloof leidt. Zijn argumenten zijn moreel en sociaal gekleurd: sommige dingen mogen volgens hem niet geweten worden, omdat ze mensen op dwaalsporen brengen.
Deze reflectie heeft in de Nederlandse onderwijscultuur weerklank gevonden. Denk bijvoorbeeld aan de discussies rond het curriculum: wat moet verplicht onderdeel blijven, welke auteurs mag men schrappen of juist toevoegen, en wie beslist uiteindelijk over de canon? Eco’s roman laat zien dat censuur altijd het gevaar heeft om uit te groeien tot zelfvernietiging: door uit angst bepaalde kennis te verstoppen, maken mensen zichzelf kwetsbaar voor bijgeloof, dwaling of machtsmisbruik.
De bibliotheek als metafoor: ruimte van verleiding en gevaar
De architectuur van de bibliotheek in *Il nome della rosa* is tegelijk labyrintisch en verleidelijk. Elke kamer, elk geheime compartiment, weerspiegelt de ordening en chaos van kennis. Voor William en Adso wordt de zoektocht naar het boek letterlijk en figuurlijk een tocht door een doolhof van tekens. De ruimte zelf is een metafoor voor het menselijke verlangen het onbekende te ontsluiten – en het gevaar zichzelf te verliezen in het proces.Dit motief van het labyrint kent een rijke traditie in de Europese literatuur. Men denke aan het verhaal van Daedalus en de Minotaurus, maar ook aan de vroege kloosterarchitectuur (zoals de beroemde scriptoria van de Abdij van Egmond). Dat Eco de bibliotheek zo in de roman centraal stelt, onderstreept dat de strijd om kennis niet alleen mentaal maar ook fysiek wordt uitgevochten. Het is niet toevallig dat de grote climax – de onthulling van het verboden boek en de daaropvolgende brand – plaatsvindt in het hart van de bibliotheek. Het vernietigen van boeken wordt zo gelijkgesteld aan het vernietigen van herinnering en mogelijk zelfs van beschaving.
Semiotiek en het detective-motief
Als semioticus weet Eco als geen ander hoe betekenis ontstaat in interactie – tussen tekst, context en lezer. In de roman loopt de speurtocht van William parallel aan een semiotische exercitie: elke aanwijzing is tegelijkertijd teken en misleidend spoor. Niets kan zomaar op zichzelf staan; alles vraagt om interpretatie.Eco speelt met semiotische begrippen als ‘signifiant’ (drager) en ‘signifié’ (betekenis). Het beroemdste voorbeeld is misschien het misleiden van William door verkeerde interpretatie van symbolen in de bibliotheek – een herinnering dat lezen niet enkel decoderen is, maar altijd ook een machtsdaad, een politieke handeling. Wie leert lezen, leert kiezen. Wie kiest, beslist.
Dit besef dat interpretatie niet neutraal is, klinkt door in discussies over tekstselectie in het literatuuronderwijs. Welke teksten lezen we in de bovenbouw? Waarom krijgt Multatuli wel een plek, maar geen vrouwelijke auteurs uit dezelfde periode? De semiotische visie van Eco helpt kritischer te kijken naar wie de macht heeft om betekenissen toe te kennen.
Genre, stijl en symboliek
*Il nome della rosa* is moeilijk onder één noemer te vangen. De roman is een detective, een historische roman, een semiotische puzzel en een bibliotheek van verwijzingen tegelijk. Eco maakt gebruik van ironie, complexe zinsconstructies, wetenswaardige voetnoten en zelfs komische episodes – denk aan de discussies tussen William en Jorge over de verdiensten van lachen. Toch wordt het geheel nooit al te zwaar, dankzij de spanningsopbouw en de slimme mengeling van literaire genres.De titel zelf is intrigerend: de roos als symbool voor het onbenoembare, het vluchtige, of zelfs het vergeten. “De roos als naam blijft over, de dingen zelf zijn voorbij,” overpeinst Adso. Hiermee raakt Eco een centraal thema in het postmoderne denken: misschien is er geen absolute waarheid, slechts namen, tekens, sporen.
Beoordeel:
Log in om het werk te beoordelen.
Inloggen